10.01.2022, 20:19 32

Maaşa zam yoksa işçiye tazminat mı var?

Kimse kimsenin ekmeğini vermediği gibi atamızın, dedemizin hayrına da çalışmıyoruz. Çalışmamız karşılığında gelir elde ediyoruz. Bu gelirle de hayatımızı sürdürüyoruz. Emeği ile geçinen herkesin kaderi böyle.

Emeğin gelirine ücret deniyor. Ama nedense ücret denince akla ilk, asgari ücret geliyor. Ama herkes asgari ücretle çalışmıyor. Asgari ücretin üzerinde ücreti olanlar ciddi bir kitle oluşturuyor. Peki bu kişilerin maaşı nasıl artıyor?

İş kanununda tanımlar bölümünde ücretin tanımı yer almaz. Ücretin tanımı başka kanunlarda vardır ama İş Kanununun tanımlar başlıklı ikinci maddesinde “ücret” tanımı yoktur.

Kanun 32. maddesinde “Genel anlamda ücret bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü bir kişi tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır.” şeklinde bir tanım yapıyor.

Dolayısıyla ücret için; kimse (işçi), işveren ve para ile ödeme zorunlu unsurlar.

  • Ücret insana (bir kimse) ödenebilir. Örneğin robotun ya kağnıdaki öküzün ücreti olamaz.
  • İş karşılığında ödenir. Size tablo yapan ressama ya da ayakkabı boyacısına ücret ödeyemezsiniz.
  • İşveren veya başkası, kimin ücret ödediğinin önemi yoktur.
  • Ödeme para ile yapılır. Dolayısıyla para dışındaki hiçbir şey ücret değildir. Yeri gelirse tazminatlara dahil edilir.

İş Kanununun 39. maddesinde de asgari ücret; “İş sözleşmesiyle çalışan ve bu Kanunun kapsamında olan veya olmayanher türlü işçinin ekonomik ve sosyal durumlarının düzenlenmesi için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığı ile ücretlerin asgari sınırları en geç iki yıl içinde belirlenir.” şeklinde tanımlanır. Ancak bu gerçekte bir tanım değildir. Tanım yönetmeliğe bırakılmıştır.   

Kanuna göre asgari ücret en geç iki yılda bir belirlenir. Bunu da bir komisyon belirler. İş kanununda geçen kanuni ücret de asgari ücrettir. Asgari ücret dışında (üstünde) kalan tüm ücretler sözleşme ücretidir. Bu nedenle iş kanununa göre iki tür ücret vardır; kanuni (asgari) ücret ve sözleşme ücreti (asgari ücretin üstü).

Asgari ücret en geç iki yılda bir belirlenir ama uzunca bir süredir yılda bir belirleniyor. 2022 yılı için belirlenen asgari ücret önceki yıla göre %50 daha fazla.

Sözleşme ücretleri de kendi içinde ikiye ayrılıyor; toplu iş sözleşmesi ve bireysel iş sözleşmesi.

Toplu iş sözleşmesi demek sendika demektir. Sendika varsa zaten yazacak bir şey yok.

Bireysel iş sözleşmesi ise işçi ile işveren arasındadır. Sözleşme serbestliğine dayalıdır. Ben şu kadar çalışırım, ben de bu kadar maaş veririm şeklinde kurulur. Taraflar hukuken eşittir. Bireysel iş sözleşmesi yazılı olmak zorunda da değildir çoğunlukla.

Asgari ücreti komisyon belirliyor, toplu iş sözleşmesiücretini sendikayla işveren. Yüz binlerce bireysel iş sözleşmesi ile çalışanın ücreti ise sözleşmeye açıkça artışlar yazılmadıysa işveren tarafından belirleniyor.

Bireysel iş sözleşmesindeki ücretin artışına ilişkin herhangi bir hüküm yer almıyor kanunda. Yani ücreti asgari ücretin üzerinde olan kişinin maaşı %50 asgari ücret artışı , %36 enflasyon oranı, %30,5 memur maaş zammı kadar da artırılabilir %5, %10 kadar da. Ya hiç artırmasak, nasıl olsa kanunda bir şey yazmıyor.  

İş Kanununun geçerli sebeple iş sözleşmesinin feshini düzenleyen iki maddesi var. Madde 24 işçi için, 25 işveren için yazılmış.

24 üncü madde;

Süresi belirli olsun veya olmasın işçi, aşağıda yazılı hallerde iş sözleşmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir:

….

  1. Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller ve benzerleri:

…..

  1. e) İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse,

işçinin kıdem tazminatı alarak istifa edebilmesini düzenliyor. Yani işçinin ücreti kanuni (asgari) ücretin altında ödenirse iyiniyet kurallarına aykırılık oluşur. İkinci seçenek sözleşme şartlarına uygun hesap edilmez ise işçi yine istifa edip kıdem tazminatına hak kazanır.

Sözleşme şartlarının neler olduğu bireysel iş sözleşmesinde yazılı olabilir. Ancak iş sözleşmesi için şekil şartı olmadığından bu sözleşme söz ile kurulmuş da olabilir. Hatta yazılı sözleşmeye artış oranı yazılmamış da olabilir.  

Ücretin miktarına ilişkin alt sınır hükmü asgari ücrettir. Bir de dolaylı bir ücret düzenlemesi vardır kanunda.

İş Kanununun 5. maddesinde “eşit davranma ilkesi” düzenlenir. Diğer adıyla ayrımcılık yasağı. Maddeye göre;

İş ilişkisinde dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz.

Şayet işyerinde ücret ödemesi ve ücret artışları bu sebeplerden dolayı farklı yapılıyorsa açılacak davada tazminat isteyebilirsiniz. Fakat bu sebepler yoksa ücret artışına ilişkin neyi ileri sürebilirsiniz ki?

İş Kanununda ücrete ilişkin bir tanım bulunmuyorAsgari ücretin üzerindeki ücretler sözleşmeücreti kabul ediliyor. Sözleşmeler de serbestçe kuruluyor. Yani asgari ücretin üstünde olduğu sürece ücret serbestçe belirleniyor ve serbestçe artırılıyor.

Sosyal Sigorta ve Vergi Kanunlarındaki ücret tanımından önce iş hukukuna göre bir örnek verelim.

2018 yılında kurulan bir hukuk bürosu düşünelim. Büroda bir çaycı, bir sekreter, bir avukat katibi ve bir avukat istihdam edelim. Çaycıya en az 1.603,50 TL (asgari ücret) vermek durumundayız. Sekreter2.000TL, avukat katibine 2.400 TL ve avukata 2.800 TL ücret ödeyelim. 2018 yılında 400 TL X’e eşitse;

  • Çaycı 4X,
  • Sekreter 5X, 
  • Avukat katibi 6X,
  • Avukat 7X (asgari ücretin yaklaşık iki katı)

dolayında ücret geliri elde ediyor. İşin niteliğine göre adil bir dağılım.

Ücretleri 2022 yılına getirdiğimizde aynı adaletin varlığını koruyup korumadığını iki örnekle test edelim.

Birinci durumda asgari ücret üzerinde geliri olanlar için sözleşmeye %15 yıllık artış hükmü konulmuş olsun.

Yıl Çaycı Sekreter Katip Avukat Sözleşme Artışı A.Ü Artışı  
2018   1.603,00   2.000,00   2.400,00   2.800.00   %15 %26,06
2019 2.020,00 2.300,00 2.760,00 3.220.00 %15 %15,03
2020 2.324,00 2.645,00 3.174,00 3.703,00 %15 %21,55
2021 2.825,90 3.041,75 3.650,00 4.258,45 %15 %50,00
2022 4.250,00 3.498,01 4.197,61 4.897,21

2022 yılına gelindiğinde sekreter ile katibin sözleşme ücretleri kanuni ücrete dönüştü. Avukatımız asgari ücretin altıda biri kadar fark alıyor artık.

İkinci durumda ise asgari ücret üzerinde geliri olanlar için sözleşmeye enflasyon(TÜFE) oranında yıllık artış hükmü konulmuş olsun.

Yıl Çaycı Sekreter Katip Avukat Enflasyon (TÜFE)  A.Ü Artışı  
2018    1.603,00    2.000,00    2.400,00    2.800.00    %20,30 %26,06
2019 2.020,00 2.406,00 2.887,20 3.368,40 %17,14 %15,03
2020 2.324,00 2.818,38 3.382,06 3.945,74 %14,6 %21,55
2021 2.825,90 3,229,87 3.875,84 4.521,82 %36,08 %50,00
2022 4.250,00 4.395,21 5.274,25 6.153,29

2022 yılında çaycının ücreti 4X alındığında, sekreter   ̴̴4X, katip  ̴̴5X sözleşme ücretleri alıyor. Avukatımız ücreti ise 5X ile 6X arasında dolaşıyor.

İlk durumda sekreter ile katibin maaşları asgari ücrete geriledi. Avukatın ücreti ise asgari ücretten birazcık fazla. Enflasyona göre artış yapılan ikinci durumda da sekreter, katip ve avukat refahtan pek bir pay alamıyor.

Her iki durumda da sözleşme ücretlerinde artış yapılıyor. Kanun işçinin kıdem tazminatına uygun geçerli feshi için “sözleşme şartlarına uygun hesap edilmez” ise diyor. Peki sözleşmenin şartları ile hayatın olağan akışı çelişirse ne oluyor?

İş Kanununda sözleşme ücretlerinin artışıyla ilgili açık bir düzenleme bulunmuyor. Fakat Anayasamızın 138 inci maddesi;

Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre karar verirler.

ifadesine yer veriyor.

Kaynaklar:

1-Kanun 1 inci maddesinde kanunun kapsamını tanımlamıştır. Asgari ücret maddesinde ise kapsamın dışına şamil bir hüküm yer almaktadır. Bu yazım hukuk metodolojisine uygun düşmemektedir. Tıpkı kıdem tazminatını yeni kanuna yazmayıp hala mülga kanun üzerinden işlem yapıldığı gibi.
2-“Sendikalaşma oranı yüzde 53,1 iken toplu iş sözleşmesi kapsamındaki işçi oranı %40,6”, Genel-İş Sendikası Aralık-2021 raporu.

Site: vergialgi

Yorumlar (0)
Namaz Vakti 01 Şubat 2023
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 20 48
2. Fenerbahçe 20 44
3. Başakşehir 20 40
4. Beşiktaş 20 39
5. Adana Demirspor 20 37
6. Trabzonspor 20 35
7. Kayserispor 20 29
8. Konyaspor 20 27
9. Alanyaspor 21 25
10. Karagümrük 20 23
11. Gaziantep FK 20 22
12. Ankaragücü 20 22
13. Sivasspor 21 21
14. Antalyaspor 19 21
15. Giresunspor 20 21
16. Hatayspor 19 20
17. Kasımpaşa 20 19
18. İstanbulspor 20 15
19. Ümraniye 20 14
Takımlar O P
1. Samsunspor 21 41
2. Eyüpspor 21 41
3. Bodrumspor 21 38
4. Keçiörengücü 21 37
5. Pendikspor 21 34
6. Rizespor 20 34
7. Bandırmaspor 20 34
8. Sakaryaspor 21 34
9. Boluspor 21 34
10. Göztepe 21 30
11. Manisa FK 20 29
12. Adanaspor 21 22
13. Altay 21 19
14. Tuzlaspor 21 19
15. Erzurumspor 21 18
16. Altınordu 21 17
17. Ö.K Yeni Malatya 21 16
18. Gençlerbirliği 21 13
19. Denizlispor 21 13
Takımlar O P
1. Arsenal 19 50
2. M.City 20 45
3. Newcastle 20 39
4. M. United 20 39
5. Tottenham 21 36
6. Brighton 19 31
7. Fulham 21 31
8. Brentford 20 30
9. Liverpool 19 29
10. Chelsea 20 29
11. Aston Villa 20 28
12. Crystal Palace 20 24
13. Nottingham Forest 20 21
14. Leicester City 20 18
15. Leeds United 19 18
16. West Ham United 20 18
17. Wolves 20 17
18. Bournemouth 20 17
19. Everton 20 15
20. Southampton 20 15
Takımlar O P
1. Barcelona 18 47
2. Real Madrid 18 42
3. Real Sociedad 19 39
4. Atletico Madrid 19 34
5. Villarreal 19 31
6. Real Betis 18 31
7. Rayo Vallecano 19 29
8. Osasuna 19 28
9. Athletic Bilbao 19 26
10. Mallorca 19 25
11. Almeria 19 22
12. Girona 19 21
13. Sevilla 19 21
14. Valencia 18 20
15. Espanyol 19 20
16. Celta Vigo 19 20
17. Real Valladolid 19 20
18. Cadiz 19 19
19. Getafe 19 17
20. Elche 19 6